Sprawa budzi skrajne emocje – od zrozumiałego bólu, gniewu i bezsilności rodzin ofiar po dylematy moralne i prawne. Z jednej strony pozostaje pamięć o niewinnych ludziach, którzy zginęli na krakowskim Rynku Głównym oraz w mieszkaniu w Ostrowcu Świętokrzyskim. Z drugiej – dramat niewinnej części rodziny sprawcy, która sama straciła najbliższych, a mimo to staje przed koniecznością zorganizowania pochówku.
Granice kościelnego obrzędu i wola zmarłego
O tym, jak Kościół podchodzi do chowania osób odpowiedzialnych za najcięższe zbrodnie, rozmawiamy z o. Pawłem Gużyńskim – dominikaninem, liturgistą, byłym przeorem łódzkiego klasztoru i duszpasterzem akademickim, który od lat zabiera głos w najtrudniejszych debatach o wierze, moralności i ludzkiej godności.
Aleksandra Strzedzińska, “Fakt”: Tragedia, do której doszło w Krakowie i Ostrowcu Świętokrzyskim, wstrząsnęła całą Polską, a decyzja o pochowaniu 24-letniego sprawcy budzi ogromne emocje. Zacznijmy od kwestii podstawowej: czy w świetle zasad Kościoła masowy zabójca w ogóle może mieć katolicki pogrzeb?
O. Paweł Gużyński: Może go mieć, ale nie jest to kwestia automatyczna. Zasadą jest, że zmarłym katolikom przysługuje pogrzeb kościelny. Prawo kanoniczne przewiduje jednak określone wyjątki. Dotyczą one między innymi jawnych grzeszników, którym nie można udzielić pogrzebu bez wywołania publicznego zgorszenia wiernych, chyba że przed śmiercią dali jakieś oznaki pokuty.
Sam fakt popełnienia nawet najcięższej zbrodni nie oznacza więc automatycznej odmowy katolickiego pogrzebu. Nie wystarczy jednak również samo założenie, że zmarły nie był przeciwny Kościołowi. Trzeba uwzględnić jego sytuację religijną oraz okoliczności śmierci. W razie wątpliwości rozstrzygnięcie należy do właściwej władzy kościelnej.
Gdzie w takim razie przebiega granica, po której Kościół mówi “nie” i odmawia religijnej ceremonii?
Należy tu zwrócić uwagę na dwie kwestie. Pierwszą jest wspomniany sprzeciw samego zmarłego – sytuacja, w której taki sprzeciw był znany za jego życia i został wyraźnie zakomunikowany.
Nawet gdyby rodzina bardzo mocno nalegała na kościelną oprawę, należy w takiej sytuacji bezwzględnie uszanować jasno sformułowaną wolę zmarłego.
Drugą kwestią są przewidziane przez prawo kanoniczne przypadki odmowy pogrzebu. Dotyczy to między innymi jawnych grzeszników, którzy nie dali przed śmiercią oznak pokuty, a ich pogrzeb kościelny wywołałby publiczne zgorszenie wiernych. Trzeba przy tym pamiętać, że zgorszenie w znaczeniu teologicznym nie oznacza po prostu społecznego oburzenia. Chodzi o sytuację, w której ceremonia mogłaby zostać odebrana jako religijna aprobata zła i prowadzić do moralnego zamętu.
Trzeba jednak wyraźnie odróżnić poziom formalny – czyli sam rytuał pogrzebowy jako taki – od duszpasterskiej sytuacji żyjącej rodziny. Jeśli zmarły nie życzył sobie katolickiego pogrzebu albo Kościół nie może mu go udzielić, bliscy mogą zorganizować pochówek świecki, bez religijnej ceremonii. Nie oznacza to jednak, że gdy rodzina przyjdzie i poprosi o modlitwę w jego intencji, duchowny nie może wspólnie z nią się pomodlić. Taką modlitwę można podjąć również wtedy, gdy nie jest możliwy pogrzeb kościelny. Możemy przecież prosić Boga o miłosierdzie dla każdego człowieka, nie przesądzając o jego ostatecznym losie.
Zagrożenie quasi-kultem i anonimowy grób
Załóżmy, że zmarły nie odrzucał Kościoła i pochówek ma charakter katolicki. Dawniej mówiono, że sprawców najcięższych zbrodni czy osoby wykluczone ze wspólnoty chowano “pod murem”, w ziemi niepoświęconej. Czy dziś taki podział jeszcze istnieje, czy cały cmentarz traktuje się jako ziemię poświęconą?
Dziś funkcjonuje to inaczej, chociaż samo rozróżnienie między ziemią poświęconą a niepoświęconą nadal istnieje w prawie Kościoła. Prawo kanoniczne przewiduje poświęcanie cmentarzy, wydzielonych części cmentarzy komunalnych, a w określonych sytuacjach również pojedynczych grobów. Nie można więc powiedzieć, że każdy cmentarz jest automatycznie w całości ziemią poświęconą.
Natomiast dawna praktyka wydzielania miejsc pochówku jako formy społecznego czy religijnego napiętnowania zmarłych nie stanowi dziś ogólnej zasady postępowania. Cmentarze podlegają różnym jurysdykcjom, ale nawet te nekropolie, które pozostają w zarządzie Kościoła, muszą stosować się do ogólnych zasad prawa państwowego regulującego zarządzanie cmentarzami i system pochówków.
Trzeba też pamiętać o zasadniczym rozróżnieniu: odmowa religijnej ceremonii pogrzebowej nie oznacza, że ciało człowieka przestaje zasługiwać na godne pochowanie.
Skoro nie ma już wydzielonych miejsc, a taki człowiek spoczywa na cmentarzu, pojawia się praktyczny problem związany z bezpieczeństwem samej mogiły. Z jednej strony powstaje ryzyko dewastacji grobu, z drugiej – nie ma co ukrywać, że w przestrzeni internetowej działają hermetyczne, odizolowane grupy, dla których sprawcy masowych strzelanin bywają wręcz obiektem fascynacji czy podziwu. Czy grób zamachowca może być całkowicie anonimowy?
Tak, w tym znaczeniu, że miejsce pochówku nie musi być publicznie oznaczone imieniem i nazwiskiem zmarłego. Oczywiście nie chodzi o całkowitą anonimowość w sensie administracyjnym, ponieważ każdy pochówek musi zostać odpowiednio udokumentowany, a miejsce grobu odnotowane w ewidencji cmentarnej.
W takiej sytuacji oznaczone i powszechnie znane miejsce pochówku rzeczywiście może stać się przedmiotem jakiegoś quasi-kultu. W związku z tym można rozważyć decyzję, że informacja o dokładnym miejscu pochówku nie będzie publicznie rozpowszechniana, a sam grób pozostanie bez imiennego oznaczenia. Takie rozwiązanie musi oczywiście uwzględniać obowiązujące przepisy i zasady zarządzania cmentarzem.
Na co dzień nie widuje się takich miejsc, ale wiemy o przypadkach seryjnych zabójców, których chowano właśnie pod nieopisaną płytą.
Stosuje się takie rozwiązanie właśnie ze względu na kontekst społeczny oraz realne niebezpieczeństwo wystąpienia zjawisk, o których pani mówi – że takie miejsca zaczynają przyciągać osoby ulegające niezdrowej fascynacji zbrodnią. Ważne jednak, aby anonimowość grobu nie była traktowana jako dodatkowa kara wymierzona zmarłemu. Jej uzasadnieniem powinny być przede wszystkim względy bezpieczeństwa, ochrona spokoju rodzin oraz zapobieganie gloryfikowaniu sprawcy i jego czynów.
Protest wspólnoty i szukanie trudnego kompromisu
Załóżmy jednak, że rodzina decyduje się na tradycyjny nagrobek z nazwiskiem. Co w sytuacji, gdy parafianie zaprotestują i nie zgodzą się, by sprawca masakry spoczął w jednej alejce z ich bliskimi?
Taka sytuacja oczywiście może zaistnieć i trudno się dziwić ludzkim emocjom. Wtedy trzeba szukać naprawdę mądrego kompromisu pomiędzy prawem takiego człowieka do godnego pochówku – nawet jeśli był zbrodniarzem – a realnym kontekstem społecznym.
Trzeba jednak pamiętać, że sam sprzeciw otoczenia nie może stanowić wystarczającej podstawy do odmowy pochowania człowieka. Należy uwzględnić obowiązujące prawo, bezpieczeństwo oraz uzasadnioną wrażliwość rodzin ofiar. Sam pochówek nie oznacza przecież moralnej aprobaty dla czynów zmarłego.
Jeśli jednak dochodzi do katolickiego pogrzebu, dla wielu osób trudna do wyobrażenia jest sama kościelna oprawa takiej ceremonii. O co ojciec modli się nad trumną człowieka, który odebrał życie tylu niewinnym osobom?
Zawsze przede wszystkim o dokładnie to samo – o Boże miłosierdzie dla takiego człowieka.
Nie oznacza to usprawiedliwiania jego zbrodni ani pomniejszania cierpienia ofiar. Modlitwa za zmarłego nie jest przecież aktem uniewinnienia go. Jest prośbą skierowaną do Boga, któremu pozostawiamy ostateczny sąd nad człowiekiem.
Nie możemy też zapominać o modlitwie za ofiary, ich rodziny i wszystkich dotkniętych tragedią. Boże miłosierdzie nie oznacza unieważnienia sprawiedliwości. Kościół potępia zbrodnię, ale nie rości sobie prawa do ostatecznego rozstrzygania o wiecznym losie konkretnego człowieka.
Dla wielu osób przyjęcie takiej postawy jest jednak niezwykle trudne. Jak ojciec wytłumaczyłby ludziom dotkniętym tą tragedią, że sprawca mimo wszystko również ma prawo do godnego pochówku?
Odwołujemy się tu do jednej z najstarszych i najbardziej utrwalonych zasad cywilizacyjnych, która stanowi punkt wyjścia dla naszego sposobu traktowania zmarłych.
Stajemy przed najważniejszym wyborem: czy kierujemy się chęcią symbolicznego unicestwienia kogoś – powodowaną zrozumiałą pogardą dla jego czynów – czy też wycofujemy się na pozycję, w której mówimy: “Był, jaki był, zrobił to, co zrobił, ale my nie będziemy postępować w ten sam sposób. Nie okażemy pogardy jego ciału i pochowamy je z elementarnym szacunkiem, w przekonaniu, że godność człowieka jest czymś niezbywalnym”.
To oczywiście nie oznacza, że mamy zapomnieć o ofiarach albo zrezygnować z jednoznacznego potępienia czynów sprawcy. Możemy i powinniśmy potępiać zbrodnię, ale nie powinniśmy odmawiać człowieczeństwa nawet jej sprawcy.
Właśnie o to tak naprawdę chodzi – fundamentem naszej cywilizacji jest przekonanie, że godności ludzkiej nie da się nikomu odebrać.
***
Termin ani miejsce pochówku 24-letniego Michała Oksińskiego nie zostały dotychczas ujawnione. W sprawie listopadowego zamachu w Krakowie oraz zabójstwa trzech osób w Ostrowcu Świętokrzyskim wciąż trwa śledztwo prowadzone przez małopolski wydział Prokuratury Krajowej.
Disclaimer : This story is auto aggregated by a computer programme and has not been created or edited by DOWNTHENEWS. Publisher: fakt.pl





